Ο προϊστορικός άνθρωπος στον ελληνικό χώρο

Επιχειρώ μια ιχνηλασία εντός τού ελληνικού χώρου κατά τη διάρκεια της εποχής που ονομάζουμε προϊστορική.  Μιας εποχής πριν από την ανακάλυψη των πρώτων γραπτών μαρτυριών, αλλά καθοριστικής ως αρχή μιας αέναης διαδρομής για την πολιτισμική ανέλιξη του ανθρώπου.

Προκειμένου να κατανοηθεί η ανθρώπινη δραστηριότητα και συμπεριφορά τού προϊστορικού ανθρώπου, θα κάνω μνεία στις περιβαλλοντικές συνθήκες που είχε ν’ αντιμετωπίσει από τότε που εμφανίστηκε, δηλαδή από την Παλαιά εποχή του Λίθου (2,6 εκατομμύρια χρόνια πριν από σήμερα).  Θα ακολουθήσουν ενότητες αφιερωμένες στο χρονολογικό πλαίσιο, τα κύρια χαρακτηριστικά και την πολιτισμική εξέλιξη σε κάθε εποχή ξεχωριστά.

 

ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ

Κατά το προϊστορικό παρελθόν -και συγκεκριμένα κατά τη γεωλογική περίοδο του Πλειστοκαίνου– η Γη καλύφθηκε από μεγάλους όγκους πάγων στη μεγαλύτερη έκτασή της.  Οι επιστήμονες μιλούν για τέσσερις παγετώνιες (Gunz, Mindel, Riss, Wurm) και τρεις μεσοπαγετώνιες (Gunz-Mindel, Mindel-Riss,Riss-Wurm) περιόδους κατά τη διάρκεια του Τεταρτογενούς γεωλογικού αιώνος.  Η εναλλαγή μεταξύ των ψυχρών παγετώνιων περιόδων και των θερμών μεσοπαγετώνιων περιόδων θα τελειώσει το 10.000 π.Χ., εποχή που χαρακτηρίζεται από την τήξη των παγετώνων και τη σταθερή βελτίωση του κλίματος.

Οι κλιματολογικές αυτές μεταβολές αποτέλεσαν την αιτία για τις αλλαγές που ακολούθησαν τόσο στη διαμόρφωση του αναγλύφου της Γης (γεωλογικές αλλαγές) όσο και στη διαμόρφωση του φυτικού και ζωικού βασιλείου (βιολογικές αλλαγές) .  Εξαιτίας των παγογενέσεων, που κάλυψαν την επιφάνεια της Γης σε ποσοστό 32 %, μεγάλες εκτάσεις ξηράς αναδύθηκαν από τους ωκεανούς και εμφανίστηκαν ψηλές οροσειρές και εκτεταμένες πεδιάδες σε μεγάλο υψόμετρο πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας (υψίπεδα). Στη συνέχεια μεσολάβησαν κλιματικές ανακατατάξεις που επηρέασαν καθοριστικά τόσο τη χλωρίδα όσο και την πανίδα.

Η τελευταία εξάπλωση των πάγων στην Ευρώπη εκτεινόταν από τον Ατλαντικό ως τα Ουράλια και τον Καύκασο και από την Ανταρκτική ως τη Μεσόγειο.  Οι αλλαγές του κλίματος στη Βόρεια και Κεντρική ευρώπη είναι πιο ευδιάκριτες σε σχέση με τις περιοχές της Μεσογείου, όπου ανήκει και ο ελληνικός χώρος.

Όλη η εποχή των παγετώνων, που εντάσσεται στην γεωλογική περίοδο του Πλειστοκαίνου, σχεδόν συμπίπτει, αρχή και τέλος, με την Παλαιολιθική εποχή, δηλαδή από της εμφανίσεως στην Αφρική πριν από 2,6 εκατομμύρια χρόνια των πρώτων λίθινων εργαλείων, πελεκημένων από τον άνθρωπο έως την περίοδο λιωσίματος των πάγων το 10.000 π. Χ.  (Μεσολιθική εποχή).

 Επισημαίνουμε ότι η Παλαιολιθική εποχή αποτελεί μία εκ των υποδιαιρέσεων της μακράς περιόδου που χαρακτηρίζεται από τη χρήση εργαλείων που κατασκευάζονται από λίθο (πέτρα) και είναι γνωστή ως Εποχή του Λίθου.  Έτσι, η εποχή του Λίθου υποδιαιρείται σε τρεις βασικές εποχές:  την Παλαιολιθική  (2.600.000 – 10.000 ΠΣ), τη Μεσολιθική (10.000 – 8000 ΠΣ) και τη Νεολιθική (6800 – 3200 ΠΣ).  Κάθε εποχή διαιρείται και σε υποπεριόδους.

 

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

Η Παλαιολιθική εποχή διαιρείται σε:  Πρώιμη (2,6 εκατομ. – 200.000 χρόνια), Μέση (200.000 – 35.000 χρόνια) και Ύστερη Παλαιολιθική (35.000 – 10.000 χρόνια)

Η Παλαιολιθική εποχή στην Ευρώπη τοποθετείται χρονολογικά γύρω στα 800.000 χρόνια (αρχή του Μέσου Πλειστοκαίνου) και συμπίπτει με την άφιξη του Homo erectus, πρωτόγονο αντιπρόσωπο ανθρωπιδών, που μπορούσε να προσαρμοστεί σε ψυχρά – εύκρατα κλίματα επειδή, υποθέτουμε, ίσως είχε τον έλεγχο της χρήσης της φωτιάς. Πιθανολογείται ότι η ανθρώπινη κατοίκηση στον ελληνικό χώρο αρχίζει αυτή την εποχή.

Αρχαιότερη αξιόπιστη μαρτυρία της παρουσίας του ανθρώπου στον ελληνικό χώρο είναι το κρανίο των Πετραλώνων της Χαλκιδικής το οποίο, με βάση τα μορφολογικά του χαρακτηριστικά, αποδίδεται σε προνεαντερτάλιο άτομο, δηλαδή μεταξύ Homo erectus και Homo sapiens neanderthalensis.  Οι ηλικίες που του αποδίδονται είναι μεταξύ 200.000 και 350.000 ετών ΠΣ, ενώ, για τον ανασκαφέα ανθρωπολόγο Πουλιανό η ηλικία μπορεί να φθάνει τα 700.000 χρόνια.

Στην ίδια περίοδο χρονολογούνται και τα αρχαιολογικά κατάλοιπα του σπηλαίου Yariburgaz της Ανατολικής Θράκης και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι και τα δυο αυτά σπήλαια βρίσκονται σ’ έναν από τους πιθανότατους δρόμους επικοινωνίας μεταξύ της Εγγύς Ανατολής και της Ευρώπης.

Μια ακόμα αξιόπιστη μαρτυρία, για την παρουσία του ανθρώπου στον ελληνικό χώρο, προέρχεται απ’ τις όχθες του Πηνειού στη θεσσαλία, όπου εντοπίστηκαν εργαλειακά σύνολα που χρονολογήθηκαν στο 400.000 με 200.000 ΠΣ.  Μεμονωμένα λίθινα τέχνεργα έχουν εντοπιστεί στη Νέα Αρτάκη (Εύβοια), στην Κεφαλλονιά  και στην Κέρκυρα (Ιόνιο).

Κατά την Πρώιμη Παλαιολιθική εποχή, ο άνθρωπος έχει κάνει κτήμα του τις βασικές αρχές κατεργασίας της πέτρας.  Η ανάγκη για ξέση, σύνθλιψη, κατεργασία ξύλου ή για σκάψιμο, συντέλεσε στην πρώτη επινόηση ενός τύπου εργαλείου με μια στοιχειώδη κόψη.  Η κρούση αποστρογγυλεμένων πετρών, που βρίσκονται στις παράκτιες περιοχές ή στις κοίτες ποταμών και λιμνών, έδωσε το πρώτο του εργαλείο, την πελεκημένη κροκάλα.  Στη μέγιστη ακμή της Πρώιμης Παλαιολιθικής εποχής (400.000 – 200.000) αναπτύσσεται η πολιτισμική Αχελαία φάση όπου εμφανίζονται πιο εξελιγμένες μορφές εργαλείων όπως είναι οι χειροπελέκεις και οι φολίδες.  Στην Ελλάδα, λίγα δείγματα αυτών των εργαλείων έχουν εντοπιστεί: ένας χειροπέλεκυς στο Παλαιόκαστρο Κοζάνης και ένας στο Κοκκινόπηλο Ηπείρου.

Κατά τη Μέση Παλαιολιθική εποχή, ο  Homo erectus δίνει τη θέση του στον Homo sapiens neanderthalensis του οποίου το ενδιαφέρον τόσο για την επιβίωση όσο και για τους νεκρούς φανερώνει ένα άλλο τρόπο σκέψης.  Η εποχή ταυτίζεται με την Μουστέρια πολιτισμική φάση όπου επινοούνται και εξαπλώνονται νέες τεχνικές κατεργασίας του λίθου.   Τώρα αναπτύσσεται η τεχνική Λεβαλλουά που απαιτεί γνώσεις και επιδέξιες κινήσεις για την κατάτμηση των πετρωμάτων και την παραγωγή προκαθορισμένης μορφής φολίδων.  Άλλοι εργαλειακοί τύποι που εμφανίζονται  είναι οι αιχμές, ιδιαίτερα οι διπρόσωπες φυλλόσχημες αιχμές (για το διαμελισμό του ζώου ή το κυνήγι μικρών ζώων) και τα ξέστρα (για την απόξεση λίπους κατά την κατεργασία του δέρματος).  Στον ελληνικό χώρο οι περισσότερες θέσεις της Μέσης παλαιολιθικής εποχής είναι υπαίθριες και η Μουστέρια πολτισμική φάση εντοπίστηκε σε όλες.

Κατά την Ύστερη Παλαιολιθική εποχή (35.000- 10.000 ΠΣ) εμφανίζεται ο Homo sapiens sapiens, δηλαδή ο σύγχρονος άνθρωπος.  Εδώ οι ανατομικές εξελικτικές μεταβολές σταματούν και αναπτύσσεται με γρήγορο τρόπο η συμπεριφορά.  Χαρακτηριστικά της εποχής είναι: η καλύτερη εκμετάλλευση της πρώτης ύλης με την επινόηση της τεχνικής της λεπίδας, η τελειοποίηση των λίθινων εργαλείων, η εμφάνιση νέων τύπων εργαλείων όπως το ξύστρο (για κοπή ή αφαίρεση λεπτών ροκανιδίων από ξύλο ή από κόκκαλο) και η γλυφίδα (για την κατεργασία σκληρών ζωικών υλών), τα νέα υλικά ζωικής προέλευσης (κόκκαλα, χαυλιόδοντες) που εμπλουτίζουν τον εργαλειακό εξοπλισμό.

Η Ύστερη Παλαιολιθική μάς παρέχει περισσότερες πληροφορίες για τη χλωρίδα και την πανίδα του ελληνικού χώρου.  Για τη χλωρίδα γνωρίζουμε ότι, κατά την Wurm III περίοδο, επικρατούσε η βλάστηση στέπας με παρουσία αρτεμισίας (είδος αψιθιάς).  Τα δέντρα που ευδοκιμούν είναι το πεύκο και η βετούλα (σημύδα).  Στα βουνά, όπου επικρατούσε υγρασία, υπήρχε δενδρώδης βλάστηση.  Οι υψομετρικές διαφορές, η γεωμορφολογία και η υδρολογία θα πρέπει να ευνοούσαν την πλούσια ποικιλία ζωνών βλάστησης στον ελληνικό χώρο.  Για την πανίδα του ελληνικού χώρου γνωρίζουμε ότι ο άνθρωπος της εποχής στην οποία αναφερόμαστε συνυπήρχε με διάφορα ζώα (δασόβιο ελέφαντα, κοινό μαμούθ, ιπποπόταμο, ελάφι, ρινόκερο, μεγαλόσωμο άλογο κ.ά.).

Στον ευρωπαϊκό χώρο διακρίνουμε πολλές πολιτισμικές φάσεις με τοπικό χαρακτήρα (η Ωρινάκια, η Γκραβέττια, η Επιγκραβέττια).  Εργαλειακά σύνολα της Ωρινάκιας πολιτισμικής φάσης εντοπίστηκαν σε πολλές τοποθεσίες του ελληνικού χώρου.

Γενικότερα θα λέγαμε ότι, κατά τη διάρκεια της παλαιολιθικής εποχής, η οικονομία βασίζεται στη φυσική εκμετάλλευση των ζωικών και φυτικών πόρων.  Οι δραστηριότητες των ανθρώπων, είτε ατομικά είτε ομαδικά, σκοπό είχαν την εξεύρεση τροφής και αυτή του την προσέφεραν το κυνήγι, η αλιεία, η συλλογή φυτών και καρπών. Μια επιπλέον δραστηριότητα ήταν η συλλογή λίθινων πρώτων υλών για την κατασκευή εργαλείων.  Όποτε οι ανάγκες το απαιτούσαν μετακινούνταν ζώντας νομαδικά.  Θέσεις υπαίθριες, σπήλαια και βραχοσκεπές αποτελούσαν τους χώρους εγκατάστασης.  Βασικό κριτήριο για την επιλογή μιας θέσης αποτελούσε η γειτνίαση με υδάτινους πόρους.  Κριτήριο για την επιλογή σπηλαίων και βραχοσκεπών φαίνεται ότι ήταν ο ανατολικομεσημβρινός προσανατολισμός προκειμένου οι ακτίνες του ήλιου να φωτίζουν και να θερμαίνουν τον κατοικήσιμο πρόσθιο χώρο κατά τη διάρκεια της ημέρας.            Πληροφορίες για την πολιτισμική εξέλιξη του παλαιολιθικού ανθρώπου (κυνηγού-συλλέκτη) στον ελληνικό χώρο μπορούμε να αντλήσουμε από τη βραχοσκεπή Μποΐλα.  Η βραχοσκεπή βρίσκεται στον Ν. Ιωαννίνων, σε υψόμετρο 500 μ., δίπλα στην αριστερή κοίτη του ποταμού Βοϊδομάτη, ανάμεσα στην κοιλάδα της Κόνιτσας και στα βουνά της Τύμφης.

Η χρήση της τοποθετείται στην Ύστερη Ανώτερη Παλαιολιθική εποχή (14000 – 10000, Επιγκραβέττια πολιτισμική φάση) και συμπίπτει με το τέλος της τελευταίας παγετώδους εποχής.  Οι μικρές της διαστάσεις (17×5 μ.) και ο βόρειος προσανατολισμός της προσέφεραν μικρή προστασία από τον αέρα και τη βροχή. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τα αρχαιολογικά κατάλοιπα που βρέθηκαν μέσα στη βραχοσκεπή  – δηλαδή καύσιμη ύλη υπό μορφή τέφρας, δύο σημεία που χρησιμοποιήθηκαν κατ’ επανάληψη ως χώροι εστίας, λίθινα εργαλειακά σύνολα και θραύσματα οστών ζώων –  καταδεικνύει την εποχιακή κατοίκηση της βραχοσκεπής και την εξαιρετική σημασία της στο πλαίσιο του νομαδικού βίου των παλαιολιθικών ομάδων.  Επίσης, τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας μαρτυρούν τη χρήση εκτοξευτήρα ή τόξου για το κυνήγι.  Κάποια από τα αιγαγροειδή που σκότωναν τα μετέφεραν στη βραχοσκεπή για εκδορά, διαμελισμό, τεμαχισμό και κατανάλωση.  Ο μυελός από τα οστά, τα ψάρια, οι κάστορες, οι λαγοί, λίγα σαλιγκάρια και όστρεα του γλυκού νερού αποτελούσαν επιπρόσθετες πηγές διατροφής για τους παλαιολιθικούς κατοίκους της Μποΐλας.

 

ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

 Η Μεσολιθική εποχή περιλαμβάνει τους μεταπαγετώδεις πολιτισμούς των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών κατά το πρώιμο Ολόκαινο και φθάνει μέχρι το παραγωγικό στάδιο της Νεολιθικής εποχής, δηλαδή 10000-8000 π. Χ.

Η Μεσολιθική εποχή διαιρείται σε:  Κατώτερη Μεσολιθική (9500 – 9000 π.Χ.), Ανώτερη και Τελική μεσολιθική (9000 – 8000 π.Χ.) με μερικά κενά τόσο ως προς την Παλαιολιθική όσο και ως προς τη Νεολιθική εποχή.

Στον ελληνικό χώρο έχει αποδειχθεί ότι υπήρχε κατοίκηση την Μεσολιθική εποχή.  Αρχικά, εξαιτίας της διαφοράς κλίματος, η κατοίκηση ευνοήθηκε στην Ανατολική Ελλάδα (Φράγχθι, Γιούρα, Κύθνος κά.) και κατόπιν στη Δυτική (Σιδάρι Κέρκυρας).  Άλλες θέσεις κατοίκησης είναι η θέση Ζαΐμη στην Αττική και η Θεόπετρα στην Καλαμπάκα.

Χαρακτηριστικά της εποχής είναι ότι πρόκειται για εποχή με υγρό και ζεστό κλίμα που ευνοούσε τη βλάστηση.  Παρατηρείται τελειοποίηση του εργαλειακού εξοπλισμού.  Η αλιεία ανοικτής θαλάσσης ανθεί.  Σημειώνεται πρόοδος στη ναυσιπλοΐα μέσω της οποίας γίνεται εφικτή η διακίνηση αγαθών, όπως του οψιανού της Μήλου.  Το κυνήγι και η συλλογή καρπών συνεχίζονται. Εξαιτίας της έλλειψης μεγάλων ζώων κρίθηκε ως επιτακτική η ανάγκη για την εξημέρωση των ζώων.   Οι πρώιμες καλλιέργειες ευνοήθηκαν από το εύκρατο μεσογειακό κλίμα του ελληνικού χώρου.  Ουσιαστικά, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για να αναπτυχθούν η κτηνοτροφία και η γεωργία, ενώ οι κάτοικοι δεν είναι πια μόνο συλλέκτες και κυνηγοί αλλά και παραγωγοί.

Πληροφορίες για την πολιτισμική εξέλιξη του μεσολιθικού ανθρώπου στον ελληνικό χώρο μπορούμε να αντλήσουμε από το σπήλαιο Φράγχθι που βρίσκεται στο νότιο τμήμα της αργολίδας, στο ομώνυμο ακρωτήριο, στον κόλπο της Κοιλάδας.  Στο σπήλαιο πιστοποιείται ανθρώπινη κατοίκηση εδώ και 25000 χρόνια, δηλαδή από το τέλος της Παλαιολιθικής εποχής μέχρι και το τέλος της Νεολιθικής.

Η πανίδα στο Φράγχθι περιλαμβάνει το κόκκινο ελάφι, τον αγριόχοιρο, τον αγριο ταύρο, το ζαρκάδι, αλεπούδες, ασβούς, κουνάβια, τρωκτικά, το κυνήγι των οποίων καλύπτει μέρος των διατροφικών αναγκών.

Στο Φράγχθι παρατηρείται συστηματική συλλογή σπόρων, ιδιαίτερα κριθαριού και βρώμης.  Οι 28000 σπόροι της Μεσολιθικής έναντι των 697 σπόρων της Παλαιολιθικής μαρτυρούν αυξημένη πυκνότητα κατοίκησης.  Το ίδιο αυξημένος παρατηρείται και ο αριθμός των θαλασσίων μαλακίων.  Εντατική υπήρξε η συλλογή τόσο των όστρεων όσο και των χερσαίων σαλιγκαριών.  Η κατοίκηση ήταν μάλλον εποχιακή καθώς τα βοτανικά κατάλοιπα μαρτυρούν ότι το σπήλαιο κατοικούνταν την άνοιξη, το καλοκαίρι, το φθινόπωρο και ίσως όχι το χειμώνα.  Ωστόσο, οι αναλύσεις των θαλασσίων οστράκων δεν αποκλείουν την κατοίκηση και κατά το χειμώνα.

Στο σπήλαιο, εκτός του πυριτολίθου για την κατασκευή εργαλείων, βρέθηκαν και ποσότητες οψιανού απο τη Μήλο, που  δείχνει ότι άνθρωπος μπορούσε να πραγματοποιήσει ταξίδια στο ανοιχτό πέλαγος.  Βρέθηκαν εργαλειακά σύνολα σε φολίδες, οδοντωτά εργαλεία, άφθονοι τραπεζιόσχημοι μικρόλιθοι, και λεπίδες με στομωμένη ράχη.  Οι μεταβολές των λίθινων εργαλειακών συνόλων, που παρατηρούνται εντός της Μεσολιθικής εποχής, οφείλονται μάλλον στην αλλαγή του τρόπου εκμετάλλευσης του περιβάλλοντος, στις οικονομικές και τεχνικές δραστηριότητες και την εν γένει μετάβαση από την τροφοσυλλογή και το κυνήγι στο παραγωγικό στάδιο οικονομίας.  Βρέθηκαν επίσης χοντρά ψαροκόκκαλα που πιθανόν ανήκουν σε ψάρι βάρους 100 κιλών (μάλλον τόνου) που σημαίνει ότι οι άνθρωποι γνωρίζουν να αλιεύουν  στα ανοικτά της θαλάσσης όπου το ψάρεμα είναι αποδοτικότερο.  Μπορούμε να πούμε ότι το Φράγχθι υπήρξε καταφύγιο όχι μόνον μετακινούμενων κυνηγών, τροφοσυλλεκτών αλλά και ψαράδων.

Επιπροσθέτως, στο Φράγχθι ήρθαν στο φως εννέα ταφές, δύο καύσεις νεκρών και πολλά διεσπαρμένα ανθρώπινα οστά.  Ένας από τους πιο καλά διατηρημένους σκελετούς αποτελεί τον αρχαιότερο σκελετό του ελλαδικού χώρου, ενώ ο τρόπος ταφής μας δίνει πληροφορίες για τα έθιμα ενταφιασμού των που πιθανόν καθορίζονταν από τη θέση που κατείχαν οι νεκροί στην κοινότητα.  Από την άλλη μεριά, τα απανθρακωμένα οστά από την καύση των νεκρών μαρτυρά μια διαδικασία που απαιτούσε μέθοδο, ποσότητα καύσιμης ύλης και εμπειρία.  Πιθανόν, η χρήση ώχρας και οστράκων για τη διακόσμηση κάποιων νεκρών ή των ρούχων τους να είναι δηλωτική κάποιων κοινωνικών διακρίσεων.

 

ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

  Η Νεολιθική εποχή διαιρείται σε:  Πρώιμη Ακεραμική (6800 – 6500),  Αρχαιότερη (6500 – 5800 π. Χ.), Μέση (5800 – 5300 π.Χ.),  Νεότερη (5300 – 4800 π. Χ.) και Τελική Νεολιθική (4500 – 3200 π. Χ.).

 

Συνεχίζεται…

Leave a Reply, dear

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.